https://mail.innews.az/uploads/news/2026-11/_innews_abd33d220cdd25649db93bfa0_o.jpg
İyirmi yeddi il ərzində dünyanın diqqətinə "Qafqazın Xirosiması" kimi təqdim olunan, daş-daş sökülərək sükuta qərq edilən Ağdam bu gün yenidən nəfəs alır. 20 Noyabr – Ağdam Şəhəri Günü təkcə işğaldan azad olunma tarixi deyil, həm də bir yurdun dağılmış divarlarının, yarımçıq qalmış muğam avazının və didərgin düşmüş yaddaşının öz doğma ünvanına qayıdış salnaməsidir. Elə günlər var ki, təqvimdəki rəsmi tarixlər siyahısından çıxıb bütöv bir xalqın taleyinə yazılır. Bu günlər sükutla səsin, ağrı ilə qürurun, dağıntı ilə dirçəlişin qovuşduğu nöqtəyə çevrilir. 20 Noyabr məhz belə bir gündür. Bu tarix illərlə lal qalmış küçələrin təzədən oyanması, viran qoyulmuş yaddaş məkanlarının öz əsl sahibinə qovuşmasıdır. Ağdamı digər yaşayış məntəqələrindən fərqləndirən əsas cəhət onun coğrafi mövqeyi və ya iqtisadi çəkisi ilə bitmirdi. Ağdam Qarabağın həm ruhu, həm də döyünən nəbzi idi.
XX əsrin sonlarına qədər Ağdam Qarabağ bölgəsinin sosial-iqtisadi və mədəni baxımdan ən canlı mərkəzlərindən biri kimi formalaşmışdı. Ağ daşlardan ucaldılan evləri, geniş meydanları, sənaye və kənd təsərrüfatı infrastrukturu ilə bura regionun əsas nəqliyyat və ticarət qovşağı funksiyasını daşıyırdı. Lakin Ağdamın əsl gücü onun mədəni mühitində və intellektual enerjisində gizlənirdi. Bura məşhur Çörək Muzeyinin, İmarət kompleksinin və Cümə məscidinin yerləşdiyi ünvan olmaqla yanaşı, Qarabağ muğam məktəbinin nəfəs aldığı, səsin və sözün xüsusi çəkiyə malik olduğu bir sənət ocağı idi. Seyid Şuşinski və Xan Şuşinski kimi böyük ustadların ənənələrinin yaşadıldığı, Qədir Rüstəmovun, Arif Babayevin səsi ilə yoğrulan bu mühitdə musiqi gündəlik həyatın ayrılmaz parçası sayılırdı. Hər məhəllənin öz söhbəti, hər ocağın öz qonaqpərvərliyi, hər daşın isə insan əlinin istisini saxlayan bir xatirəsi vardı. Ağdam təkcə rayon mərkəzi yox, özünəməxsus xarakteri, qüruru və həyat fəlsəfəsi olan bir şəhər mədəniyyəti idi. İctimai həyatda təhsil, elmi fikir və yaradıcı təşəbbüslər də xüsusi yer tuturdu. Məktəblərin qaynar nəfəsi, kitabxanaların nizamı, gənclərin sabaha yönələn arzuları Ağdamın gündəlik ab-havasını zənginləşdirirdi. Burada böyüyən insanlar doğma torpağa bağlılığı həm əməldə, həm də sözdə yaşadır, ailə dəyərləri ilə ictimai məsuliyyəti bir arada daşıyırdılar.
Ağdamın mədəni kimliyini iki əsas sütun üzərində aydın görmək olar: torpağın keçmişini daşa həkk edən memarlıq abidələri və ruhun dərinliyini səslə ifadə edən muğam irsi. Bu diyarda daş və avaz bir-birini tamamlayan iki canlı yaddaş forması idi. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın əsasını qoyduğu İmarət kompleksi XVIII əsr memarlığının nadir nümunəsi olmaqla bərabər, dövlətçilik yaddaşımızın daş salnaməsi idi. Ağ daşın zərifliyi və tarixi əzəməti ilə seçilən bu məkan əsrlər boyu Qarabağın siyasi və mənəvi mərkəzinin rəmzi kimi ucalmışdı. Şəhərin mərkəzində yüksələn Ağdam Cümə məscidi isə memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin sənətkarlıq məharətinin nişanəsi olaraq, qoşa minarələri ilə ibadət yeri olmaqdan əlavə, yurdun mənəvi istinad nöqtəsi və estetik mərkəzi idi. Xüsusi bədii-fəlsəfi məna daşıyan Çörək Muzeyi dünyadakı nadir muzeylərdən biri kimi bu elin bərəkətə, zəhmətə və həyata olan dərin ehtiramını əks etdirirdi. Şahbulaq qalasından tutmuş qədim türbələrə qədər bütün abidələr Ağdamın keçmişi ilə bu günü arasında körpü yaradırdı. Eyni zamanda, bu daş divarların arasında başqa bir sənət dünyası — muğamın səs aləmi ucalırdı. Ağdamda muğam səhnə sənətindən daha çox həyat tərzi, düşüncə və duyğu dili idi. Burada "Segah"ın yanğısı, "Bayatı-Şiraz"ın dərinliyi, "Qarabağ şikəstəsi"nin əzəməti el məclislərində, çayxana söhbətlərində və musiqi məktəblərində nəsildən-nəslə ötürülürdü. Qədir Rüstəmovun "Sona bülbüllər"indəki bənzərsiz zəngulələr, Xan Şuşinskinin məxməri səsi, Arif Babayevin ustad nəfəsi bu yurdun havasına hopmuşdu.
1993-cü il iyulun 23-də Ağdamın işğalı ilə yurdun tarixində ən ağır və ağrılı mərhələ başladı. Müharibənin dağıdıcı nəticələri Ağdamda təkcə hərbi qarşıdurma izləri buraxmadı, həm də burada planlı şəkildə urbisid — yəni bir şəhərin fiziki və mədəni varlığının yer üzündən silinməsi siyasəti həyata keçirildi. Evlər söküldü, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət sarayları talan edildi, qəbiristanlıqlar belə dağıntılara məruz qaldı. Bir vaxtlar on minlərlə sakinin səs-küyü ilə dolan küçələri dərin və vahiməli bir səssizlik bürüdü. Məhz bu dağıntıların miqyasına görə xarici müşahidəçilər və jurnalistlər Ağdamı "Qafqazın Xirosiması" adlandırdılar. Lakin Xirosimadan fərqli olaraq, Ağdam atom bombasından yox, məqsədli şəkildə daş-daş sökülməkdən xarabalığa çevrilmişdi. İyirmi yeddi il boyu Ağdamın görüntüsü dünyaya müharibənin lal şahidi kimi təqdim olundu: damı uçmuş binalar, ağacların bürüdüyü həyətlər və tənha qalmış Cümə məscidinin minarələri. Bu iyirmi yeddi il təkcə torpağın işğalı deyildi, həm də bütöv bir nəslin həsrət sınağı idi. Ağdamlılar ölkənin müxtəlif bölgələrində məskunlaşsalar da, doğma yurdu özləri ilə daşıdılar — xatirələrində, ləhcələrində, övladlarına danışdıqları küçə adlarında və qayıdış inamında. Ağdam sükuta qərq olmuşdu, amma unudulmamışdı. O, ağdamlıların yaddaşında canlı bir ünvan kimi yaşamağa davam edirdi. Həsrətin ən çətin tərəfi zamanın zahirən dayanması, daxildə isə bitməyən gözlənti idi. Böyüyən uşaqlar heç vaxt görmədikləri məhəllələrin xəyalını qurdu, yaşlılar isə gənclik xatirələrini bir əmanət kimi qorudu. Bu mənəvi dirəniş göstərdi ki, fiziki məkan dağıdılsa da, yaddaşın daxili dayağını sındırmaq mümkün deyil.
2020-ci ilin payızında Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin qətiyyətli siyasi iradəsi və Azərbaycan Ordusunun 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər regionun geosiyasi və mənəvi mənzərəsini kökündən dəyişdi. Hərbi meydanda əldə olunan üstünlük və dövlət başçısının uzaqgörən diplomatik strategiyasının nəticəsi olaraq imzalanan 10 noyabr Üçtərəfli Bəyanatına əsasən, 2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam rayonu döyüş əməliyyatları aparılmadan, bir güllə belə atılmadan Azərbaycana təhvil verildi. Bu hadisə hərbi-siyasi strategiyanın parlaq nəticəsi olmaqla yanaşı, böyük bir ədalətin bərpası idi. Noyabrın 20-də Ağdam səmasında Azərbaycan bayrağının dalğalanması iyirmi yeddi illik sükutun rəsmi sonu oldu. Azadlıqdan dərhal sonra Prezident İlham Əliyevin dağıdılmış Ağdam Cümə məscidini ziyarət etməsi və üçrəngli bayrağımızı ucaltması bu torpaqların əbədi sahibinin qayıdışını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Həmin gün sərhəd xətləri bərpa olunmaqla bərabər, tarixin əyilmiş tərəzisi də düzəldi, didərgin düşmüş insanların ruhundakı yarımçıqlıq tamamlandı. 20 Noyabr təqvimdəki adi bir tarix kimi yox, Ağdamın yenidən doğuluş günü kimi əbədiləşdi.
Azadlıqdan sonra Ağdamın qarşısında duran əsas sual bu idi: tamamilə dağıdılmış bir şəhər necə dirçəldilməlidir? Prezident İlham Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi və müəyyənləşdirdiyi Böyük Qayıdış strategiyası əsasında seçilən yol sadəcə köhnə binaların bərpası deyil, tarixi ruhu qorumaqla müasir şəhərsalma standartlarına cavab verən yeni bir yaşayış modelinin yaradılması oldu. Burada daşlar üst-üstə qoyularkən yalnız divarlar ucaldılmır, bir yurdun kəsilmiş nəbzi təzədən döyünməyə başlayır. Bu gün Ağdamda aparılan bərpa və quruculuq işləri miqyasına və yanaşmasına görə unikal xarakter daşıyır. Dövlət başçısının mütəmadi səfərləri, təməlqoyma və açılış mərasimləri ilə yaxından nəzarət etdiyi bu genişmiqyaslı prosesdə ilk növbədə, onilliklər boyu torpağın altında gizlənən ölüm təhlükəsi — mina və partlamamış hərbi sursatların təmizlənməsi ilə həyata yol açıldı. Ardınca Baş Plan əsasında müasir yol-nəqliyyat infrastrukturu, yeni yaşayış kompleksləri, təhsil və səhiyyə müəssisələri, sənaye parkı və "ağıllı şəhər" elementləri qurulmağa başlandı. Eyni zamanda, Ağdamın kimliyini müəyyən edən tarixi-mədəni abidələrə xüsusi həssaslıqla yanaşılır. Bərpa olunan Cümə məscidi, dirçəldilən İmarət kompleksi, Muğam Mərkəzi, İşğal və Zəfər Muzeyi kompleksi həm keçmiş yaddaşı, həm də müqavimət və zəfər salnaməsini gələcək nəsillərə ötürən canlı məkanlara çevrilir. Müasir şəhərsalma həlləri ilə tarixi yaddaşın uzlaşdırılması Ağdamın gələcək simasını daha dayanıqlı və mənalı edir. Yaşıl zonalar, ictimai məkanlar və məşğulluq imkanları ilə dəstəklənən bu quruculuq prosesi sakinlərin rahat və təhlükəsiz həyatını təmin etməyə hesablanıb.
Ağdamın 20 Noyabr salnaməsi bizə bir həqiqəti aydın göstərir ki, yurd yerini əsl şəhər edən yalnız beton və daş deyil, o torpağa bağlı olan insanın sevgisi, səbri və iradəsidir. Dağıdılmış divarları bərpa etmək mümkündür, lakin bir məkanı həqiqi mənada dirildən onun küçələrində eşidilən uşaq gülüşü, məktəb zəngi, muğam sədaları və evlərin pəncərəsindən süzülən axşam işığıdır. Bu gün Ağdam sükut mərhələsini arxada qoyaraq böyük oyanış dövrünü yaşayır. Açılan yollar, ucalan binalar və doğma ocağına qayıdan ailələr bu salnaməyə yeni sətirlər əlavə edir. 20 Noyabr isə bizə xatırladır ki, yaddaşda yaşayan və uğrunda mübarizə aparılan heç bir yurd əbədi sükuta məhkum ola bilməz — gec-tez onun öz səsi, öz nəfəsi və öz sabahı geri qayıdır.
Aytəkin Sabir qızı Əliyeva
Göyçay rayonu 1 nömrəli Ləkçılpaq tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin