https://mail.innews.az/uploads/news/2026-10/_innews_8a29cc8f53aad4e13ee2cb488_o.jpg
Ana obrazı fərdi hisslərin çərçivəsini aşaraq, bədii təfəkkür tarixində müqəddəs bir mənəviyyat və varlıq simvoluna çevrilmişdir. Söz sənətkarları bu fundamental mövzuya əksər hallarda bədii qəliblər daxilində — ya mütləq bir ilahilik ocağı, ya da insan ömrünün dərin kədəri və ayrılıq kontekstində yanaşmışlar. Filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Nağıqızının zəngin poetik irsində isə Ana mövzusu sadəcə hər kəsin işlətdiyi ənənəvi misraların təkrarı deyil. Mahirə xanım bu müqəddəs hissi öz fərdi təfəkküründən keçirərək şeirimizin ən səmimi və canlı motivinə çevirə bilib. Müəllif üçün Ana obrazı yaradıcılığının ruhunu təyin edən mərkəzdir. Onun poeziyasındakı mənəvi dərinlik və milli ruha bağlılıq məhz bu müqəddəs anlayışdan qidalanır.
Mahirə xanımın şeirlərində Ana obrazı sadəcə anlıq duyğuların, kövrək hisslərin təzahürü deyil; bu misralarda dərin bir həyat fəlsəfəsi və mənəvi uzaqgörənlik dayanır. Tədqiqat süzgəcindən keçirdiyimiz bu yaradıcılıq nümunələrində Ana obrazı iki əsas dialektik müstəvi üzərində qərarlaşır: bir tərəfdən lirik qəhrəmanın fərdi səmimiyyətindən doğan sonsuz sevgisini, həsrətini və övladlıq borcunu ifadə edir, digər tərəfdən ise vətən, torpaq, müqəddəs ocaq və Dədə Qorqud dastanlarından gələn epik ana kultu ilə bütövləşərək milliləşir.
Mahirə Nağıqızının bədii dünyasında ana təkcə övladlarına nəvaziş göstərən doğma bir varlıq deyil, həyatın bütün sərt fırtınalarına, daş ağırlığında çətinliklərinə sinə gərən yenilməz bir fədakarlıq rəmzidir. Şairə anasının şərəfli ömür yolunu bədii təzadların gücü ilə şeirinin əsas ideya xəttinə çevirir:
Bir dəfə taledən gileylənmədi,
Tapdı ocağında, bizdə varlığı.
Yoxluğa sınmadı, yoxa enmədi,
Onu qorxutmadı daş ağırlığı.
Bu misralarda lirik qəhrəmanın daxili psixologizmi dərin müşahidənin dəqiqliyi ilə tənzimlənir. Ananın özünü unudaraq övladının xoşbəxtliyi ilə nəfəs alması və ocağının varlığını öz həyatı bilməsi sadəcə duyğu deyil, dərin bir mənəvi fədakarlıqdır. Müəllif varlıq və yoxluq təzadından məharətlə istifadə edərək subyektiv duyğunu bütöv bir analıq fəlsəfəsinə çevirir. Həyatın ən ağır sınaqları "daş ağırlığı" epitet-metaforası vasitəsilə canlandırılaraq ananın mənəvi dözümü qarşısında aciz qalır. O, "yoxluğa sınmayaraq" daxili bir sarsılmazlıq nümayiş etdirir; burada lirika ilə fəlsəfə qovuşur, Azərbaycan anasının mətanəti daxili psixoloji sarsıntıların fonunda daha aydın görünür.
Müəllifin anası- Nazlı anaya həsr etdiyi poetik parçalarda ritorik bəzəklərdən uzaq, büllur kimi təmiz uşaq səmimiyyəti dərhal diqqəti cəlb edir. Lirik qəhrəman anasını başqaları ilə bölüşməyə qıymayacaq qədər fərdi və dərin bir emosional bağlılıq nümayiş etdirir:
Hamımızın anasısan duymadım,
Özüm sevdim, başqalara qıymadım.
Mahirəyəm, baxmağınan doymadım,
Nazla baxan sonam oldun, Nazlı, sən!
İnsan cəmiyyətdə hansı elmi və ya ictimai statusa yüksəlirsə yüksəlsin, ana qarşısında zaman sanki bütün mövqeləri sıfırlayır. Övlad onun nəvazişinə möhtac bir körpə kimi qalır. Müəllif bu bənddə "N" və "S" samitlərinin ahəngdar təkrarı (alliterasiya) vasitəsilə mətndə daxili ritm və musiqililik yaradır. Anasının adındakı "Naz" sözünü onun baxışındakı mehribanlıqla bağlayaraq özünəməxsus bədii etimologiya qurur, anasını öz dünyasının "sonası" elan edir. Bu, sadəcə poetik mətn deyil, övlad psixologiyasının ən zərif qatlarının dil açmasıdır.
Şairə Ananın çəkdiyi əziyyətləri yaşa dolduqca, zamanın zamanı ötməsi ilə — yəni öz ömür kitabı vərəqləndikcə bütün varlığı və ruhu ilə, həyatın acı-şirin həqiqətlərini yaşayaraq daha dərindən hiss edir:
Açıldı ömür kitabı,
Soruldu hər bir sorağı.
Necə gətirmisən tabı,
İndi bildim nə çəkmisən.
Müəllif bu bənddə "ömür kitabı" metaforasından istifadə edərək keçmişəyönəlik bir idraki təkamül nümayiş etdirir. Mahirə xanım öz ömür kitabını vərəqlədikcə anasının keçdiyi həyat dolanbaclarından özünün də keçdiyini anlayır. "Soruldu hər bir sorağı" ifadəsi həyatın amansız sınaqlarını simvolizə edir. Zaman keçdikcə övlad anasının ömür yolunu sadəcə dinləmir, öz yaşadığı həyatın sınaqlarından keçərək anasının nə hisslər keçirdiyini qəlbən duyur, onun ürəyinin çırpıntısını öz daxilində hiss edir. "Necə gətirmisən tabı?" ritorik sualı isə daxili bir sarsıntının və heyrətin ifadəsidir. Mahirə Nağıqızı özü yaşa dolduqca anlayır ki, anası vaxtilə daş ağırlığında yükləri təkbaşına, səssizcə daşımışdır.
Anaya olan minnətdarlıq hissi Mahirə Nağıqızı yaradıcılığında köksü göynədən mənəvi bir borcluluq və dərin bir məsuliyyət hissi ilə birləşir:
Keçən ömrün hər anını sanıram,
Çətin verəm, ana, sənə borcumu.
Borclu qalmaq kösöyündə yanıram,
Anlayıb da gündən-günə borcumu.
Bu bənd Mahirə Nağıqızının poetik-fəlsəfi təfəkkürünün kulminasiya nöqtəsini – övladlıq borcu və mənəvi təmizlənmə fəlsəfəsini ortaya qoyur. Müəllif ömrün müdriklik zirvəsindən arxaya baxarkən, ananın onun üçün fəda etdiyi hər saniyənin dəyərini dərk edir. "Borclu qalmaq kösöyündə yanıram" orijinal metaforası şairənin daxili iztirabını canlandıran təsirli bir tapıntıdır. Ana haqqı o qədər müqəddəsdir ki, onu heç bir maddi qarşılıqla ödəmək mümkün deyil.
Şairə üçün ana təkcə fiziki bir varlıq deyil. O, təbiətin ən uca, ən təmiz ünsürləri ilə müqayisə olunacaq mənəvi zirvədir:
Sən şair təblisən, həm də ki rəssam,
O ağ saçlarına olaram qurban.
Övladların olub qurub-yaradan,
Mahirəyəm, sənə qurbanam anam.
Ananı "şair təbli, rəssam" adlandırmaq yaradıcı insanın anaya baxış bucağındakı daxili qanunauyğunluqdur. Çünki ana övladının xarakterini və mənəvi dünyasını çəkən ilk sənətkardır. Şeirdəki "Övladların olub qurub-yaradan" misrası isə mətnə sosioloji dəyər qatır. Ana təkcə fərdi şəkildə övlad böyütməyib. O, vətənə faydalı, qurucu və yaradıcı insanlar bəxş edib. Müəllif özünün və bacı-qardaşlarının uğurlarını birbaşa ananın o "şair təbinə və rəssam fırçasına" bağlayır.
İnsan neçə yaşında olursa-olsun, ana yanında həmişə uşaqdır. Mahirə xanım da bu gün böyük uğurlara imza atsa da, dünyasını dəyişmiş anasının xatirəsinə sığınır, onun hüzurunda yenidən körpələşmək həsrəti ilə yaşayır:
Ağaran saçını uca bir dağa,
Bənzətdin səsini coşğun bulağa.
İstərəm quş kimi qonum budağa,
Şəninə nəğmələr oxuyum, ana!
Qocalma, qocalma, qocalma, ana!
"Quş kimi qonum budağa" təşbehi lirik qəhrəmanın anasının qoruyucu kölgəsinə sığınmaq istəyini ifadə edir. Bəndin sonunda gələn "Qocalma, qocalma, qocalma, ana!" epiforası zamana və onun amansız qanununa qarşı duran övlad qəlbinin üsyanıdır. Bu poetik təkrar vasitəsilə müəllif bütün anaların qocalmasını istəməyən ümumbəşəri övlad duyğusunun vizual və akustik portretini yaratmışdır.
Üz qoyum ayağın dəyən torpağa,
Gülşən gözlərinə olum sadağa.
Ağlasan, yer üzü durar ayağa,
Gözümün işığı, nurusan, ana!
"Üz qoyum ayağın dəyən torpağa" misrası "Cənnət anaların ayaqları altındadır" müqəddəs kəlamının poetik təzahürüdür. Şeirdəki duyğu axını övladın sadə, təvazökar hisslərindən tutmuş, anasının gözündəki sevinci qorumaq üçün özünü fəda etməyə hazır olan böyük bir səmimiyyətə qədər genişlənir. "Ağlasan, yer üzü durar ayağa" misrasındakı bədii mübaliğə isə ananın kədəri ilə kainatın nizamı arasında sarsılmaz bir bağ qurur. Müəllifin təfəkküründə ana elə bir varlıqdır ki, onun gözündən axacaq bircə damla yaş dünyanın nizamını pozmağa qadirdir.
Göründüyü kimi, Mahirə xanımın yaradıcılığinda Ana obrazı — sevgidən, səbirdən, səmimi həsrətdən və mütləq minnətdarlıqdan yoğrulmuş möhtəşəm bir poetik abidədir. Şairənin poetik dili xalq yaradıcılığının şirəsi ilə akademik təfəkkürün intellektual-fəlsəfi dərinliyinin uğurlu sintezindən ibarətdir. Mətndəki bənzətmələr, təsirli sözlər və səs ahəngi sırf xarici görünüş, bəzək-düzək xatirinə deyil. Onlar lirik qəhrəmanın qəlbindən qopan həqiqi duyğuları və ruhi həyəcanı tam çatdırmaq üçün təbii bir zərurətdən yaranıb. Müəllifə görə həyatda ana sevgisindən güclü bir duyğu yoxdur. Çünki neçə yaşı olursa-olsun, hər bir övlad daima ana nəvazişi, ana güvəni və ana sevgisi arzulayır. Bu elə bir duyğudur ki, əvəzolunmaz və təkrarolunmazdır. Mahirə Nağıqızının poeziyasında yaşayan Ana — təkcə fərdi bir valideyn obrazı deyil, ümumilikdə Azərbaycan anasının ən nəcib, məğrur və müqəddəs cizgilərini özündə ehtiva edən həmişəyaşar bir mənəviyyat tacıdır.
AYNURƏ ƏLİYEVA
ADPU-nun Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin elmi işçisi,
Filologiya fakültəsinin müəllimi
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
