Sözün kökündən ruhuna ucalan ziyalı - Prof. Mahirə Hüseynova-66

Sözün kökündən ruhuna ucalan ziyalı - Prof. Mahirə Hüseynova-66 Sözün kökündən ruhuna ucalan ziyalı - Prof. Mahirə Hüseynova-66 https://mail.innews.az/az/news/id-67535

Mənə görə, sözün kökünə bələd olan alimlə sözün ruhuna sığınan şair eyni qəlbdə qovuşanda, ortaya sönməz bir hikmət çırağı çıxır. Hər bir millətin intellektual kimliyi və mənəvi ruhu onun dilini, tarixini və folklor yaddaşını sadəcə qoruyan deyil, onları gələcək nəsillərə bütöv bir konsepsiya kimi ötürən fədakar ziyalıların çiyinlərində bərqərar olur. Azərbaycan elmi və pedaqoji mühitində bu müqəddəs missiyanı adilikdən çıxarıb bütöv bir ömür fəlsəfəsinə və milli məfkurə sədaqətinə çevirən fundamental imzalardan biri – filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim Mahirə Nağı qızı Hüseynovadır.

Böyük yunan filosofu Sokratin belə bir fikri var: "Alimin biliyi o, təvazökar olanda üzə çıxır." Həqiqətən də elm daxili bir sadəlik, ruhun saflığı və bitib-tükənməyən öyrənmək eşqidir. Həqiqi ziyalı o kəsdir ki, elmin və yaşın ən uca zirvəsində dayansa belə, bu müdrik təvazökarlıqla hər gün yenidən öyrənir, öyrədir və ətrafına işıq saçır; Mahirə Nağı qızı Hüseynova kimi.

Mahirə Hüseynova müasir elm məkanımızda bu ali fəlsəfəni öz ömür yolu ilə gerçəkliyə çevirən, sözün həm leksik-qrammatik xüsusiyyətlərini araşdıran dilçi-alim, həm də onun bədii ruhunu yaşadan şairə kimi tanınan bütöv şəxsiyyətlərdəndir. 2026-cı ilin noyabrında özünün 66-cı ömür zirvəsini qarşılayan professor, arxada qalan illərə zəngin bir elm, ictimai xidmətlər toplusu, yaradıcılıq salnaməsi sığdırmağı bacarmışdır.

1960-cı il noyabrın 4-də Naxçıvanın qədim, ecazkar Sust kəndində doğulan Mahirə xanım, erkən yaşlarından Şərq təfəkkürünün hikmətinə və ana dilinin füsunkar ahənginə yiyələnmişdir. Təbiətlə iç-içə böyüyən bu uşaqlıq illəri onun gələcək poetik və bədii təfəkkürünün təməl daşını qoymuşdur. Abşeron rayonunun Novxanı qəsəbəsindəki 1 saylı orta məktəbi fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra, o, V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) Filologiya fakültəsinə daxil olmuş və 1984-cü ildə həmin ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Fəaliyyətinə məktəb divarları arasında sıravi müəllim kimi başlayan Mahirə Hüseynova, tədrisdə tətbiq etdiyi fərdi metodika və innovativ yanaşmalar sayəsində “Respublikanın qabaqcıl təhsil işçisi” və “İlin nümunəvi müəllimi” statuslarını qazanmışdır. 2009-cu ildən taleyini bağladığı doğma ADPU-da o, auditoriya müəllimliyindən kafedra müdirliyinə, Filologiya fakültəsinin ilk xanım dekanlığından beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektorluğa qədər yüksəlmişdir. Bu idarəçilik illərində Mahirə Hüseynova ADPU-nun qlobal təhsil məkanına inteqrasiyasında keyfiyyətcə yeni bir mərhələnin təməlini qoymuşdur.

Onun elmi fəaliyyətinin əsas leytmotivi zamanı qabaqlamaq, ənənəvi çərçivələrdən kənara çıxaraq elmə yeni nəfəs gətirməkdir. Mahirə Hüseynovanın tədqiqatları yalnız akademik çərçivələrlə məhdudlaşmır, bütövlükdə milli mədəniyyətimizin və təhsilimizin inkişafına xidmət edən strateji bir missiya daşıyır. Məqsədyönlülük və dəmir iradə onun xarakterinin dominant cəhətidir. Çətin vəziyyətlərdə belə soyuqqanlılığını qorumağı bacarması, qərarlarında emosional saflığı məntiqlə birləşdirməsi onun liderlik keyfiyyətlərini qabarıq şəkildə üzə çıxarır.

Mahirə Hüseynovanın daxili bütövlüyü onun həm rəhbər, həm də alim kimi uğurlarının təməlidir, desək, yanılmarıq. Güclü intuisiyası və dəyişməz həyati dəyərləri onu ətrafındakı insanlardan fərqləndirən, hər zaman etibarlı dayağa çevirən əsas xarakterik cizgiləridir. İnsan münasibətlərində həssaslığı və prinsipiallığı ilə seçilən Mahirə xanım üçün sədaqət hər şeydən üstündür. İnsan sarıdan zərgər dəqiqliyinə malik olması, qarşısındakı şəxsin daxili dünyasını və niyyətini dərhal duyması onun həyat təcrübəsinin və batin gözünün açıq olmasının göstəricisidir. Onun zahiri sərtliyi və ya təmkinli duruşu əslində daxilindəki güclü mətinliyin qoruyucusudur. Bu, həyatın sınaqlarından üzüağ çıxmış, özünə və ətrafına qarşı tələbkar olan güclü şəxsiyyət paradiqmasıdır.

Professor Mahirə Hüseynovanın elmi yaradıcılığı deklarativ xarakter daşımır. O, birbaşa dilin canlı orqanizminə – xalqın genetik yaddaş kodlarına nüfuz edir. Alimin Azərbaycan filologiyası qarşısındakı ən böyük tarixi xidmətlərindən biri Qərbi Azərbaycanın, xüsusən də Dərələyəz mahalının zəngin aşıq və el şairlərinin yaradıcılığını ilk dəfə sistemli, elmi-analitik, dialektoloji və etno-linqvistik aspektdən kompleks araşdırmasıdır. Mahirə Hüseynova unutdurulmağa məhkum edilmiş arxaizmləri, dialekt və şivələrin leksik-semantik qatlarını üzə çıxarmaqla dil tariximizin boşluqlarını doldurmuşdur.

Alimin elmi fəaliyyətinin statistik və konseptual mənzərəsi onun genişmiqyaslı yaradıcılıq potensialını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Mahirə Hüseynova Qərbi Azərbaycan toponimiyası, Dərələyəz folkloru, regional aşıq mühiti və dialektoloji irsin sistemləşdirilməsinə dair bir biochemical fundamental monoqrafiyanın müəllifidir. Eyni zamanda o, Azərbaycan dilçiliyi, nitq mədəniyyəti, dialektologiya və müasir tədris metodikalarına həsr edilmiş dəyərli ali məktəb dərslikləri və dərs vəsaitləri ərsəyə gətirmişdir. Yüzlərlə elmi məqaləsi və rəhbərliyi altında yetişən onlarca gənc tədqiqatçı onun yaradıcı elmi məktəbinin davamlılığını təmin edir.

Bir alimin rasional zəkası onun irrasional şair qəlbi və zərif nəsr dili ilə birləşəndə ortaya fərqli və ecazkar bir bədii dünya çıxır. Mahirə Hüseynovanın yazı üslubunda nəsr dilinin özünəməxsusluğu xüsusi yer tutur. O, ən mürəkkəb tarixi, etnoqrafik və mənəvi məsələləri kütləvi akademik dildən çıxararaq oxucu üçün son dərəə axıcı, bədii cəhətdən zərif və aydın bir dildə təqdim etməyi bacarır. Mahirə Hüseynovanın (Nağıqızı) nəsri quru terminologiyaya söykənmir; burada dilin canlı intonasiyası, ritmi və bədii emosionallığı qorunur.

Müəllif “Mənim çəkmələrim” hekayəsində 1988-ci ilin soyuq noyabr gecəsində Dərələyəzdən – Axta kəndindən perik düşən bir ailənin faciəsini balaca bir qızın gözü ilə təqdim edir. Faciənin dəhşəti uşaq saflığının zərif detalları ilə (təzə çəkmənin bir tayının düşüb, qarın içində qalması, Məsmə xalanın naxışlı qrafininin çiliklənməsi) birləşərək oxucunun qəlbində silinməz iz qoyur:

“Əyilib gecənin qaranlığında çəkmələrimə tərəf baxdım və dəhşət məni bürüdü: çəkməmin sağ tayı yox idi... Anam mənə acıqlandı: "Tez ol, arxamızca ata-ata gəlirlər, Süsənbər, döz..." Qarın içindəki çəkməmin tayını gördüm. Qayıdıb çəkməmi götürmək üçün anama yalvardım...”

Bir məsələni də xüsusi qeyd edim ki, Mahirə xanım itirilmiş Qərbi Azərbaycan torpaqlarının nisgilini təkcə daş döşənmiş küçələrdə deyil, ana dilinin saflığında, unudulmuş hər bir leksik vahiddə yaşadır. Onun üçün qayıtmaq yalnız fiziki olaraq o torpaqlara ayaq basmaq deyil, həm də o dilin ruhunu gələcəyə daşımaqdır.

Mahirə Hüseynovanın nəsri həm də tarixi şəxsiyyətlərin və el ağsaqqallarının mənəvi pasportudur. “Ağsaqqallar” əsərində müəllif babası – Nəcəf şəhərində təhsil alan, zəngin kitabxanası olan, Sədi Şirazini və Hafizi əzbər bilən el ağsaqqalı İbrahim Mirzəlioğlunun portretini canlı boyalarla yaradır. Mətndə həm akademik mühitin (Əbdüləzəl Dəmirçizadənin müdafiə məclisindəki jesti), həm də Şərq hikmətinin qovuşması əks olunur:

“Müdafiədən sonra banketdə oğlunun elmi rəhbəri Ə.Dəmirçizadədən söz demək üçün icazə istəyir. Söz ona veriləndə Şərqin böyük mütəfəkkirlərindən söz açan İbrahim Mirzəlioğlu Azərbaycan ədəbiyyatından danışır: Nizami, Füzuli, Şah Xətai, Seyid əzim... elə bu anda yerindən qalxan Ə.Dəmirçizadə İbrahim babanı məclisin yuxarı başınadək aparır, stolu çəkir və deyir: Sənin yerin buradır, ağsaqqal!”

Müəllif həmçinin İbrahim babanın hələ 1964-cü ildə qələmə aldığı şeirdəki uzaqgörənliyini vurğulamaqla tarixi yaddaşa necə həssaslıqla yanaşdığını göstərir:

“Əhvalın yazıram xoş, Dərələyəz,

Axırda qalarsan boş, Dərələyəz!”

Mahirə Hüseynovanın şeirə verdiyi izahı da yerinə düşür: "El ağsaqqalı ermənilərin iç üzünü tanıdığı üçün hələ 50-60 il bundan öncə deyirdi bu sözləri. Həm də təkrar olunacaq, təkrar oluna biləcək xainliyi zamanında görürdü."

Müəllif həm də nəsr dilində dilçi alim dəqiqliyi ilə xalqın unudulmuş leksik vahidlərini bədii dövriyyəyə qaytarır. “Xırman yeri” və “Saz havası” hekayələrində Dərələyəz mahalının acı taleyi, erməni təcavüzü nəticəsində yurd-yuvasından perik düşən insanların faciəsi uşaq saflığı və böyüklərin dərin kədəri vasitəsilə canlandırılır. Hər iki əsərdə işlənmiş “muxru” (un saxlanan qab), “billikan” (yaşından çox bilən uşaq), “alaçalpo qar”, “ərsin”, “məviz” kimi leksik vahidlər xalqımızın qədim məişət mədəniyyətini və dil atlasını bütün dolğunluğu ilə göstərir. Eyni zamanda, Zeynəb nənənin “Kitab burda yazılıb, bala... — deyə sinəsini göstərməsi” və Aşıq Nəsibin sazında səslənən "İrəvan çuxuru", "Orta Sarıtel" havaları itirilmiş coğrafiyaların məhz milli yaddaşda, sazın simində və sinə dəftərində əbədi yaşadığını qabarıq şəkildə nümayiş etdirir.

Müəllif “Cəsədlər Allahın evində...” nəsr əsərində Erdəpin kəndindəki üç gün, üç gecəlik “parçabiçdi”, “çörəküstü”, “gəlingətirdi” mərasimlərinin, qara zurnanın və yallının füsunkar gözəlliyini təsvir edir. Fəqət bu büsatlı şadlıq səhnəsi bir andaca erməni saqqallılarının kəndin kişilərini məscidə doldurub yandırması faciəsi ilə əvəzlənir. Təzadlar üzərində qurulan bu emosional dil oxucuda dərin sarsıntı yaradır:

“Bəli, kişiləri məscidə doldurdular. Bir neçə dəqiqə keçmişdi ki, məsciddən qalxan alov göylərə yüksəldi... Bəli, cəsədlər məsciddə, ruhlar ise dağların başında qaldı.”

“Saz havası” hekayəsində müəllif anası Nazlı nənənin vətən həsrətini Aşıq Nəsibin sazında çalınan “İrəvan çuxuru”, “Orta Sarıtel” və “Baş Sarıtel” havalarının sehrində təqdim edir. Sazın səsi və kömür sobasının istisi fonunda ananın gözündən süzülən narın yaşlar Vətən itkisinin mənəvi rəmzinə çevrilir:

“— Ay ana, nə oldu, niyə ağlayırsan? Nə yaxşı Nəsib dayı gəldi! Ağlama, nə olar, bəsdir.
Anam yenə özünəməxsus tərzdə: — Ana yurdumun iyini hiss etdim, bircə anlıq düzü-dünyanı dolanıb özümü Dərələyəzdə Yastı bulağın başında gördüm...”

Müəllifin “Lumu” hekayəsi isə uşaqlıq xatirələrindən boylanan ana mərhəməti fonunda insan və təbiət, eləcə də heyvanlar aləmindəki saf sədaqət və mənəvi bağlılığın kövrək bədii mənzərəsidir. Hekayədə balaca pişik Lumu ilə “Canavar” ləqəbli itin qeyri-adi dostluğu, bir-birini ölümün pəncəsindən xilas etməsi və Canavarın itkisinə dözməyən Lumunun iyirmi bir gündən sonra dostunun yuvasında can verməsi təsirli boyalarla təsvir olunur. Müəllif bu əsərlə vəfalılığı və sevgini yaşam fəlsəfəsi kimi təqdim edərək milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinin vacibliyini xüsusi vurğulayır.

Mahirə Hüseynovanın bədii nəsri adi məişət detallarını dərin mənəvi-fəlsəfi ümumiləşdirmələrə qaldırmaq, kiçik bir əşyanı böyük insan talelərinin rəmzinə çevirmək ustalığı ilə də seçilir. Onun “Sandal” və “İpək köynək” hekayələri bu özünəməxsus yazının bariz nümunələri olub, nəsillərarası mənəvi varisliyi və ailədaxili münasibətləri incə duyğusallıqla təsvir edir. “Sandal” hekayəsində ana və qız arasında keçən bir telefon söhbəti, sadə bir geyim əşyası üzərində qurulan süjet xətti vasitəsilə mənəvi borcluluq fəlsəfəsinə çevrilir. Müəllif müasir həyatın qarmaqarışıq tempi içində unudulan diqqət və qayğını, həyata keçirilməmiş kövrək vədləri və xoş olan umu-küsüləri böyük psixoloji həssaslıqla qələmə alır. “İpək köynək” hekayəsində isə İzmir səfəri təəssüratları fonunda Sultan obrazına verilən kiçik bir vəd oxucunu uşaqlıq xatirələrinə, nostalji hisslərə və milli genetik yaddaşa aparır. Əsərdə baramaqurdu və ipəkçilik sənətinə dair təhkiyəyə toxunan etnoqrafik məlumatlar quru bilgi kimi qalmır, sarsılmaz yurd sevgisinin, köklərə bağlılığın və Vətən fəlsəfəsinin canlı simvoluna çevrilir.

Mahirə Hüseynovanın poetik daxili dünyasına qədəm qoymaq – insanı gah kövrək xatirələrə aparan, gah da milli ruhun ucalığını tərənnüm edən fəlsəfi bir səyahətdir. Onun poeziyasının ana sütununda Vətən və Ana dayanır:

Şairə üçün Vətən – ananın dizinin dibi, ruhun dincəldiyi ilk beşikdir:

“Bu vətən deyilən torpaq deyil ki,

Ananın dizinin yanı - vətəndir.

Başını qoymağa bir sinə varsa,

Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir.”

O, özünü Kürlə, Arazla eyniləşdirir, Vətənin yükünü çiyinlərində daşıyır:

“Sinəmdə oxum Vətən,

Gecələr yuxum Vətən.

Mənsiz də otun bitər,

Mən sənsiz yoxam, Vətən.”

Poetik düşüncəsində Vətənlə Ana məfhumunu eyniləşdirən müəllifin yaradıcılığında Ana obrazı müqəddəsliyin, fədakarlığın və mənəvi sığınacağın ən uca zirvəsidir:

“Analar içində başdın, xasıydın,

Sözün də, işin də yerli-yerində.

Təkcə bizim deyil, el anasıydın,

O adı yaşatdın əməllərində.”

Mahirə Nağıqızının sevgi lirikası da maraq doğurur. O, sevgi şeirlərində klassik qəlibləri sındırır. Müəllif sevgisində nə Leylidir, nə də Şirin; o, tamamilə fərdi və təmənnasız bir eşqin daşıyıcısıdır:

“Mən Leyli də deyiləm, dolanam səhraları,

Nə də Şirin deyiləm, yardıram qayaları...

Dastanlara sığmayan, heç yerdə yazılmayan Bir eşq pərvanəsiyəm...”

Mahirə xanımın fəlsəfəsində insan müvəqqəti, Vətən və Haqq isə əbədidir. Ömür – insanın öz əlləri ilə ucaltdığı mənəviyyat sarayıdır:

“Ömür-tikdiyin saraydı,

Kim qədər-qiymətin saydı?

Göydən gələn nə var paydı

Ələmə, könlüm, ələmə.”

Professor Mahirə Hüseynova Azərbaycan elmi mühitində özünün intellektual ekosistemini yaratmış şəxsiyyətdir. O, tələbələrinə bir ana qayğısı ilə yanaşan pedaqoq, elm aləminə ciddi yeniliklər gətirən alim, cəmiyyət həyatında fəal mövqeyi ilə seçilən nüfuzlu ictimai xadim, dilin ruhunu duyan, sözün filoloji kökünü bilərək yazan bənzərsiz bir şair və nəsr ustasıdır.

O, rəhbər vəzifələrdə çalışsa da kabinetdə çox oturmayan, daim dinamik fəaliyyətdə olan ustad alimdir. Hər bir gənc tədqiqatçının, tələbənin uğuruna məhz bir ana diqqəti, bir alim məsuliyyəti ilə yanaşması onun elmi fəaliyyətində və insan münasibətlərində hər zaman uca tutduğu mənəvi prinsiplərin əsas dayağıdır. Mahirə Hüseynovanın idarəçilik fəlsəfəsinin təməlində qanunların sərtliyi deyil, insan ruhunu anlamaq bacarığı dayanır.

Mənalı ömür yolu həm keçmişə verilən şərəfli bir hesabat, həm də gələcək nəsillər üçün zəngin bir elmi-mənəvi kompasdır.

Hörmətli Mahirə xanımı mübarək ad günü münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona tükənməz elmi enerji, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları və möhkəm cansağlığı diləyirəm. Necə ki, "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarında alqışlar edilir, mənim də professorumuza ad günü arzularım elə Dədə Qorqud sayağıdır. Dəyərli Mahirə xanım:

Yerli qara dağların yıxılmasın!

Kölgəlicə qaba ağacın kəsilməsin!

Qamən axan görklü suyun qurumasın!

Ağ saqqallı babanın yeri behişt olsun!

Ağ birçəkli ananın yeri uçmaq olsun!

Ömrünüz uzun, qələminiz iti, sözünüz çıraq olsun!

Adınızı ananız Nazlı Ana qoyub, yaşınızı Tanrı versin!

Aynurə ƏLIYEVA

ADPU-da müəllim, elmi işçi